Mumbai Devi : मुंबई शहराची ओळख असणारे मूळ दैवत ‘मुंबा देवी’! शहराचे नाव ज्या देवीच्या नावावरून पडले, तो इतिहास आणि आख्यायिका
•मूळ कोळी बांधवांची कुलदेवता; भूलेश्वरमधील मंदिर 600 वर्षे जुने, वर्षातून हजारो भाविकांची हजेरी
नवरात्र स्पेशल 2025, मुंबई :- मुंबई, म्हणजे पूर्वीची बॉम्बे (पोर्तुगीज नाव ‘बॉम्ब बाहिया’—अर्थात ‘चांगले आखात’) या महानगराला त्याचे सध्याचे नाव ज्या देवीच्या नावावरून मिळाले, त्या आई मुंबा देवीचे मंदिर आजही भक्तीचे एक जागृत केंद्र म्हणून कार्यरत आहे. ही देवी साक्षात पार्वती (महामाता) देवीचा स्थानिक अवतार असून, ती मुंबई शहराची संरक्षक देवी (गॉडेस) मानली जाते.
हे सहा शतके जुने मंदिर दक्षिण मुंबईतील भूलेश्वर भागात स्टील आणि कापड बाजाराच्या मध्यभागी वसलेले आहे. दररोज शेकडो हिंदू भाविक या पवित्र तीर्थक्षेत्राला भेट देतात.
कोळी समाजाची कुलदेवता
मुंबा देवी ही प्रामुख्याने मुंबईच्या मूळ रहिवासी असलेल्या कोळी समाजाची कुलदेवता मानली जाते. ‘मुंबा’ या शब्दाची उत्पत्ती ‘महा अंबा’ (महान माता) या शब्दातून झाली आहे. मंदिरात देवीची काळ्या दगडाची मूर्ती असून, तिच्या आधुनिक प्रतिमेमध्ये देवी चांदीचा मुकुट, नाकात नथ आणि सोन्याचा हार परिधान केलेली आहे. तिच्या डाव्या बाजूला मोरावर आरूढ झालेली अन्नपूर्णा मातेची मूर्ती आहे. देवीचे वाहन असलेला वाघही श्राइनसमोर स्थापित आहे.
मंदिराचा इतिहास
पहिले मुंबा देवी मंदिर बोरी बंदर येथे होते, जे 1737 ते 1770 दरम्यान नष्ट झाले असावे, असे मानले जाते. कोळी मच्छीमारांनी बांधलेले मूळ मंदिर, जिथे आता व्हिक्टोरिया टर्मिनस (CST) स्टेशन आहे, त्या ठिकाणी होते. सध्याचे मंदिर फाशी तलावाजवळ बांधले गेले.
पौराणिक कथा (मच्छीमारीण रूप)
या मंदिरामागे एक सुंदर आख्यायिका आहे. महाकालीचे रूप धारण करण्यासाठी पार्वती मातेला एकाग्रता आणि चिकाटी साधायची होती. यासाठी भगवान शिवाने तिला कोळीण (मच्छीमारीण) चे रूप धारण करून मच्छीमारांच्या ठिकाणी (सध्याची मुंबई) तपस्या करण्याची सूचना केली. कोळी बांधवांमध्ये राहून पार्वती माता ‘मत्स्या’ या नावाने आणि नंतर ‘मुंबा’ या नावाने ओळखली जाऊ लागली. मच्छीमार त्यांच्या कामात दाखवत असलेल्या चिकाटी व एकाग्रतेच्या तंत्रांचे ज्ञान मिळवल्यावर, तिची तपस्या पूर्ण झाली. तिचे खरे रूप ओळखणाऱ्या भगवान शिवाने नंतर स्वतः कोळी तरुणाचे रूप घेऊन तिच्याशी विवाह केला. स्थानिक लोकांनी तिला प्रेमाने ‘मुंबा आई’ (आई म्हणजे माता) म्हणून संबोधण्यास सुरुवात केली आणि याच ‘मुंबा आई’ वरून शहराला ‘मुंबई’ हे नाव मिळाले.
