• 17 सप्टेंबर 1948 रोजी मिळाला स्वातंत्र्य सूर्य; भारताशी जोडणाऱ्या लाखो हुतात्म्यांचा अतुलनीय वारसा
औरंगाबाद :- आजचा दिवस, 17 सप्टेंबर, मराठवाड्यासाठी केवळ एका दिनांकापेक्षा अधिक आहे. हा दिवस म्हणजे मराठवाडा मुक्ती संग्रामाच्या गौरवशाली इतिहासाची आठवण करून देणारा दिवस. 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला, मात्र मराठवाड्याला स्वातंत्र्याचा सूर्य पाहण्यासाठी आणखी 13 महिन्यांची प्रतीक्षा करावी लागली. निजामशाहीच्या जुलमी राजवटीतून आणि रझाकारांच्या अत्याचारातून मुक्ती मिळवून मराठवाड्याने भारताशी एकरूप होण्यासाठी केलेला हा संघर्ष देशाच्या इतिहासातील एक अद्वितीय अध्याय आहे.
निजामशाहीचा जुलूम आणि रझाकारांचा अत्याचार
1947 साली भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर हैदराबादचा निजाम उस्मान अली खान याने आपले राज्य भारतात विलीन करण्यास नकार दिला. त्याने हैदराबादला स्वतंत्र देश म्हणून घोषित करण्याची भूमिका घेतली. निझामशाहीच्या या भूमिकेमुळे मराठवाड्याची जनता भयभीत झाली होती. निजामाचा खाजगी लष्करी गट असलेल्या ‘रझाकारांनी’ या काळात सामान्य जनतेवर प्रचंड अत्याचार केले. हिंदू आणि मुस्लीम अशा दोन्ही समाजातील लोकांना रझाकारांनी क्रूरतेने वागवले. यामुळे मराठवाड्यातील जनतेने स्वातंत्र्यासाठी आणि भारतीय संघराज्यात विलीन होण्यासाठी जोरदार संघर्ष पुकारला.
जनआंदोलन ते सशस्त्र लढा
स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या या लढ्यात, मराठवाड्याच्या गावागावातून सामान्य जनता रस्त्यावर उतरली. शेतकऱ्यांपासून ते कामगारांपर्यंत आणि विद्यार्थ्यांपासून ते महिलांपर्यंत सर्व समाजघटक या आंदोलनात सामील झाले. या लढ्याला शांततामय सत्याग्रहाची आणि प्रसंगी सशस्त्र संघर्षाचीही धार होती. एका बाजूला भारत सरकारने ‘ऑपरेशन पोलो’ सुरू करून हैदराबादकडे कूच केली, तर दुसऱ्या बाजूला मराठवाड्यातील क्रांतीकारकांनी रझाकारांना जोरदार प्रत्युत्तर दिले.
अखेरीस, भारतीय सैन्याच्या दमदार कारवाईमुळे आणि जनतेच्या अभूतपूर्व संघर्षामुळे निजामशाहीने गुडघे टेकले. 17 सप्टेंबर 1948 रोजी मराठवाडा निजामाच्या राजवटीतून मुक्त झाला आणि तो भारतीय संघराज्याचा अविभाज्य भाग बनला. हा दिवस केवळ राजकीय स्वातंत्र्याचा नव्हे, तर मराठवाड्याच्या अस्मितेचा आणि लाखो हुतात्म्यांच्या बलिदानाचा विजय आहे. हा गौरवशाली वारसा सदैव प्रेरणा देत राहील.
