विजयादशमी’: प्रभू रामाचा रावणावर विजय आणि साधकाच्या ‘अहंकारी वृत्ती’चा निःपात! जाणून घ्या दसऱ्याचे आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

Dussehra Wishes : हिंदू दिनदर्शिकेतील आश्विन शुद्ध दशमीचा दिवस; साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असल्यामुळे शुभ कामांसाठी होतो प्रारंभ.

मुंबई :- आश्विन महिन्याच्या दहाव्या दिवशी, म्हणजेच आज (गुरुवारी) भारत आणि नेपाळसह जगभरात विजयादशमी (दसरा/दशहरा) हा प्रमुख हिंदू सण मोठ्या उत्साहात साजरा होणार आहे. भारतीय संस्कृतीत याला ‘साडेतीन मुहूर्तांपैकी’ एक अत्यंत महत्त्वाचा दिवस मानला जातो, जो केवळ वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक नसून, अनेक गौरवशाली इतिहास, कथा आणि गहन आध्यात्मिक आशय आपल्यात सामावून आहे.

पौराणिक कथा आणि महत्त्व

विजयादशमी वेगवेगळ्या कारणांसाठी साजरी केली जाते:

1. उत्तरी आणि पश्चिमी भारतात (दसरा): या दिवशी देव रामाने रावणाचा वध करून असत्यावर सत्याचा विजय मिळवला. याच घटनेचे स्मरण म्हणून अनेक ठिकाणी रावणाचे भव्य पुतळे फटाक्यांसह जाळून वाईटाचा नाश साजरा केला जातो.
2. दक्षिणी, पूर्वेकडील आणि ईशान्येकडील भारतात (दुर्गा पूजा समाप्ती): या दिवशी देवी दुर्गाने महिषासुर या राक्षसावर विजय मिळवून धर्माचे रक्षण केले होते. या भागांमध्ये दुर्गामूर्तीचे नदी किंवा महासागरात विसर्जन केले जाते.
3. पांडवांचे शस्त्रपूजन: याच दिवशी पांडवांनी आपला अज्ञातवास संपवून शमीच्या वृक्षावरील ढोलीत लपवून ठेवलेली आपली शस्त्रे (आयुधे) परत मिळवली आणि त्यांचे पूजन केले. त्यामुळे दसऱ्याला शस्त्रपूजन करण्याची प्रथा रूढ झाली.

दसरा: कृषिविषयक लोकोत्सव आणि सरस्वती पूजा

प्रारंभी दसरा हा एक कृषिविषयक लोकोत्सव होता. पेरलेल्या शेतातील पहिले पीक (धान्याचा तुरा) घरी आल्यावर शेतकरी हा उत्सव साजरा करत असत. आजही ग्रामीण भागात शेतातील धान्याचा तुरा फेट्यात किंवा टोपीवर लावण्याची पद्धत प्रचलित आहे.

याच दिवशी विद्येची देवता सरस्वती देवीचे आणि अपराजिता देवीचे विशेष पूजन केले जाते. विद्यार्थी पाटीवर सरस्वतीचे प्रतीकात्मक चित्र काढून पुस्तकांची व वह्यांची पूजा करतात.

सीमोल्लंघन आणि आध्यात्मिक अर्थ

दसऱ्याच्या दिवशी गावाच्या सीमा ओलांडून जाण्याची (सीमोल्लंघन) प्रथा प्रचलित आहे. लोक सायंकाळी ईशान्येस जाऊन शमीच्या किंवा आपट्याच्या झाडाची पूजा करतात आणि तेथील पाने ‘सोनं’ म्हणून परस्परांना देतात.

रावणवधाचा आध्यात्मिक आशय
कठोपनिषदानुसार, शरीर रथाप्रमाणे, बुद्धी सारथी आणि मन लगाम आहे. दाशरथी राम म्हणजे दशेन्द्रियांवर संयम साधणारा साधक, तर दशमुखी रावण म्हणजे ज्ञानाचा गर्वमदान्वित झालेली अहंकारी वृत्ती. रामाने रावणाचा वध केला, याचा आंतरिक अर्थ साधकाने स्वतःच्या नीच आणि अहंकारी प्रवृत्तीवर विजय मिळवणे होय. साधकाला आपल्या मर्यादा (सीमा) उल्लंघन करून (सीमोल्लंघन), ज्ञानाचे सुवर्ण प्राप्त करून ते सर्वांना वाटायचे असते.या विजयादशमीनंतर वीस दिवसांनी येणाऱ्या दिवाळीची (दिव्यांचा सण) तयारीही या सणातून सुरू होते.