Makar Sankranthi Special : मकर संक्रांत: ऋतू परिवर्तनाचा आणि स्नेहबंध जपण्याचा मांगल्याचा सण
मुंबई :- भारतीय संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना केवळ धार्मिक नव्हे, तर वैज्ञानिक आणि सामाजिक महत्त्वही आहे. यापैकीच एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि उत्साहाचा सोहळा म्हणजे ‘मकर संक्रांत’. ‘तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला’ असं म्हणत एकमेकांमधील कटुता विसरून नाती वृद्धिंगत करण्याचा हा दिवस. सूर्याच्या दक्षिणायनातून उत्तरायणात होणारा प्रवेश हा केवळ खगोलशास्त्रीय घटना नसून तो अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाण्याचा एक सकारात्मक संदेश आहे.
सूर्याचे उत्तरायण: चैतन्याची नवी पहाट
मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो. या दिवसापासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते. दिवस मोठा होऊ लागतो आणि रात्र लहान होत जाते. थंडीच्या कडाक्यातून निसर्ग आता हळूहळू उबदारपणाकडे झुकू लागतो. हा काळ शुभकार्यासाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. वैज्ञानिकदृष्ट्या पाहिले तर, सूर्याच्या बदलत्या स्थितीमुळे मानवी शरीरात आणि निसर्गात चैतन्य निर्माण होते.
तिळगुळाचे महत्त्व: आरोग्याचा आणि स्नेहाचा संगम
संक्रांतीच्या काळात थंडीचे प्रमाण जास्त असते. अशा वेळी शरीराला उष्णतेची गरज असते. तीळ आणि गूळ हे दोन्ही पदार्थ उष्णतावर्धक आहेत. म्हणूनच, या काळात तिळाचे लाडू किंवा वड्या खाण्याची परंपरा आहे. पण त्याही पलीकडे जाऊन, ‘तिळगूळ घ्या आणि गोड बोला’ या वाक्यात सामाजिक सलोख्याचे मोठे सूत्र लपलेले आहे. समाजात वावरताना होणारे मतभेद विसरून पुन्हा एकदा स्नेहाचे नाते जोडण्याचा हा संस्कार आहे.
उत्सवाचे विविध रंग: भारताची अखंडता
मकर संक्रांत हा सण संपूर्ण भारतात वेगवेगळ्या नावाने आणि पद्धतीने साजरा केला जातो.
महाराष्ट्र: सुवासिनी एकमेकींना वाण देतात, हलव्याचे दागिने परिधान केले जातात.
पंजाब: ‘लोहरी’ म्हणून मोठ्या उत्साहात अग्निपूजन केले जाते.
तामिळनाडू: ‘पाँगल’ नावाने शेतीचा उत्सव साजरा होतो.
गुजरात: ‘उत्तरायण’ म्हणून आकाशात रंगीबेरंगी पतंगांची जत्रा भरते.
यावरूनच आपल्याला भारताच्या ‘विविधतेतून एकता’ या दर्शनाचा प्रत्यय येतो.
बदलत्या काळातील संक्रांत
पर्यावरण जपण्याची गरज
आजच्या आधुनिक काळात संक्रांत साजरी करताना आपण काही गोष्टींचे भान ठेवणे गरजेचे आहे. पतंग उडवताना वापरला जाणारा ‘नायलॉन मांजा’ पक्ष्यांसाठी आणि मानवांसाठी घातक ठरत आहे. उत्सवाचा आनंद घेताना निसर्गाची हानी होणार नाही, याची काळजी घेणे हीच काळाची गरज आहे. तसेच, वाण देताना प्लॅस्टिकच्या वस्तू टाळून पर्यावरणपूरक वस्तूंचा वापर करणे अधिक सयुक्तिक ठरेल.
