महाराष्ट्राचे जागृत देवस्थान: कार्ला गडावरील ‘एकवीरा देवी’ साडेतीन शक्तीपीठांमधील एक; ‘पांडवांनी एका रात्रीत बांधले’ अशी आख्यायिका!

Navratri Special News : आगरी-कोळी समाजासह अनेक कुळांचे कुलदैवत ; रेणुका मातेचा अवतार मानली जाणारी आदिशक्ती

नवरात्र स्पेशल 2025, लोणावळा/कार्ला :- महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी प्रमुख मानले जाणारे आणि आदिशक्तीचा अवतार असलेली आई एकवीरा देवीचे मंदिर लोणावळ्याजवळ वेहरगाव-कार्ला गडावर एका जागृत देवस्थान म्हणून विख्यात आहे. पार्वती, यमाई आणि रेणुका मातेचा अवतार म्हणून पूजली जाणारी एकवीरा देवी ही प्रामुख्याने आगरी-कोळी समाजाचे कुलदैवत आहे. यासोबतच सीकेपी (CKP) आणि दैवज्ञ ब्राह्मण यांच्यासह कुणबी समाजातील अनेक शाखांकडून तिची उपासना केली जाते.

या मंदिर-संकुलाचे स्थापत्य लक्षणीय आहे. येथे एका ओळीत आणि एकाच बांधणीची मूळची तीन मंदिरे होती, जी सर्व पश्चिमाभिमुख होती. सध्या त्यापैकी मधले आणि दक्षिणेकडील मंदिर सुस्थितीत आहे. या तिन्ही देवळांच्या समोर महामंडप, वर्षामंडप आणि गोपुर असून, ही मंदिरे सोळा सदस्य देवतांच्या मंदिरांनी वेढलेली आहेत.

नवरात्र आणि आख्यायिका

आई एकवीरेच्या मंदिरात अश्विन नवरात्र (शारदीय नवरात्र) आणि चैत्र नवरात्रात मोठा उत्सव साजरा केला जातो. या काळात महाराष्ट्रभरातून मोठ्या संख्येने भाविक देवीच्या दर्शनासाठी गर्दी करतात. येथील चमत्कारी शक्तीवर भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे.

या मंदिरामागे एक प्रसिद्ध पौराणिक कथा आहे. वनवासादरम्यान पांडवांनी या ठिकाणी देवीचा मंदिर बांधण्याचा आदेश मिळाल्यावर, एका रात्रीत हे मंदिर उभारले होते. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन देवीने पांडवांना त्यांच्या एका वर्षाच्या अज्ञातवासात कोणीही ओळखू शकणार नाही, असा वर दिला होता, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

ऐतिहासिक कालखंडातील बांधणी

पौराणिक कथा प्रचलित असल्या तरी, मंदिराच्या वास्तूवर केलेल्या कार्बन डेटिंगनुसार, याची बांधणी दोन ऐतिहासिक कालखंडांमध्ये झाली असल्याचे आढळते: पहिले इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते दुसऱ्या शतकापर्यंत आणि दुसरे 5व्या शतकापासून ते 10व्या शतकापर्यंत. यावरून या देवस्थानाचा प्राचीन इतिहास सिद्ध होतो.

या देवस्थानामध्ये बकरी, कोंबडी यांसह काही प्राण्यांचे पशुबळी देण्याचा रिवाज आजही पाळला जातो.