Baba Adhav Death : ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते आणि ‘हमाल पंचायत’चे संस्थापक बाबा आढाव यांचे निधन! – 95 व्या वर्षी महाराष्ट्रातील एका ‘सामाजिक पर्वाचा’ अंत

•असंघटित मजुरांचे जीवनमान बदलून टाकणारे नेते; ‘एक गाव, एक पाणवठा’, ‘कष्टाची भाकर’ चळवळींचे प्रखर पुरस्कर्ते; परिवर्तन आणि संघर्षाचा तेजस्वी प्रवास थपला

पुणे :- सत्यशोधक आणि समाजवादी विचारांचे प्रखर प्रवर्तक, तसेच असंघटित मजुरांसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणारे नेते बाबा आढाव यांचे 95 व्या वर्षी निधन झाले आहे. त्यांचे निधन म्हणजे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि परिवर्तनवादी इतिहासातील एका तेजस्वी पर्वाचा शेवट आहे. हमाल, मजूर आणि तळागाळातील कष्टकऱ्यांच्या जीवनात मूलगामी बदल घडवून आणणारी व्यक्ती म्हणून बाबा आढाव यांची ओळख होती.

कोण होते बाबा आढाव? (संक्षिप्त परिचय)

जन्म: 1 जून 1930, पुणे (जन्मनाव: बाबासाहेब पांडूरंग आढाव).
पेशा: ते पेशाने आयुर्वेदिक डॉक्टर होते.

वैचारिक पाया: लहानपणापासून राष्ट्र सेवा दलाच्या बैठकांना उपस्थित राहिल्यामुळे त्यांच्यावर समाजवादी विचारसरणीचा आणि सामाजिक परिवर्तनाचा खोलवर प्रभाव पडला.

संघर्ष आणि समाजकारणाची पायाभरणी

1955 चा दुष्काळ: महाराष्ट्रात पडलेल्या भीषण दुष्काळात धान्याच्या वाढलेल्या किमती आणि तुटपुंज्या शिधावाटपाविरोधात त्यांनी पहिला सत्याग्रह केला. हा त्यांच्या सार्वजनिक संघर्षाचा निर्णायक टप्पा होता.याच काळात त्यांनी बाजारपेठेतील हमालांची दयनीय अवस्था जवळून पाहिली आणि असंघटित मजुरांसाठी काम करण्याचे निश्चित केले.

हमाल पंचायतीचे क्रांतिकारी मॉडेल

स्थापना 1955 साली कामगार आणि मजुरांच्या हक्कासाठी ‘हमाल पंचायतीची’ स्थापना केली. हा असंघटित कामगारांना संघटित करण्याचा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा आणि यशस्वी प्रयोग होता.

पहिला लढा: 1956 साली हमाल पंचायतीच्या माध्यमातून पहिला लढा उभारला गेला, ज्यामुळे मजुरांना किमान वेतन मिळाले.

माथाडी कायद्याची निर्मिती: दोन दशकांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर 1969 साली राज्यात ‘महाराष्ट्र माथाडी, हमाल आणि असंघटित कामगार कायदा’ लागू झाला. हा कायदा भारतातील असंघटित मजुरांसाठीचा पहिला संरक्षक कायदा ठरला, ज्यामुळे हमालांना सामाजिक सुरक्षा आणि कायदेशीर हमी मिळाली.

सामाजिक समानतेचा लढाऊ चेहरा,’एक गाव, एक पाणवठा’
महाराष्ट्रातील जातीय व्यवस्थेवर थेट प्रहार करत बाबा आढाव यांनी ही चळवळ सुरू केली. या माध्यमातून दलितांना पाण्याचा समान अधिकार मिळवून दिला गेला आणि सार्वजनिक विहिरी सर्वांसाठी खुल्या केल्या गेल्या.
अंधश्रद्धाविरोधी लढा आणि ‘कष्टाची भाकर’ चळवळ यासाठीही त्यांना ओळखले जाते.

लोकशाहीसाठी शेवटचा आग्रह

बाबा आढाव यांनी शेवटपर्यंत ईव्हीएम (EVM) विरोधात लोकशाही मार्गाने आंदोलन केले. भारतीय लोकशाही जिवंत ठेवायची असेल तर बॅलेट पेपरवर निवडणुका घ्या, अशी त्यांची आग्रही मागणी होती.

बाबा आढाव हे केवळ एक नेते नव्हते, तर समानता, न्याय आणि तळागाळातील माणसाचा सन्मान हे त्यांच्या जीवनाचे ध्येय होते. त्यांच्या निधनाने कष्टकरी, ग्रामीण वंचित आणि तर्कनिष्ठ चळवळींच्या एका महान पथदर्शकाची मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.